بحث استفاده از سيستم عامل هاي مختلف و مقايسه مزايا و معايب آن ها از قديم الايام وجود داشته است، هميشه کاربران به دنبال مقايسه و فهميدن تفاوت هاي سه سيستم عامل شناخته شده تر ويندوز، لينوکس و مک بوده اند. در يک توصيف کلي از شرايط موجود بايد گفت که سيستم عامل ويندوز به قدري همه گير شده است که شايد تعداد بسيار زيادي از کاربران کلا از وجود سيستم عامل هاي ديگر اطلاعي نداشته باشند. اما مراکز تخصصي تر مانند دانشگاه ها يا موسسه هاي تحقيقاتي و علمي ترجيح مي دهند که هميشه به دنبال بهترين و مطمئن ترين پلتفورم موجود باشند و در اين باره به خوبي تحقيق مي کنند.
بحث استفاده از لينوکس به جاي ويندوز و مهاجرت به سيستم عامل يا برنامه هاي متن باز خيلي وقت است که در کشور ما مطرح شده است. اما به دليل اين که کاربران به ويندوز عادت کرده و از همان ابتدا به محيط کاربري اين پلتفورم خو گرفته اند، کمتر کسي را امروز مي بينيم که حاضر شود، از ويندوز دل کنده و به سيستم عامل ديگري برود. آسان بودن کار با اين پلتفورم و وجود نرم افزارهاي کاربردي بسيار زيادي که براي آن به صورت اختصاصي توليد شده است، باعث شده که کاربران عادي به اين فکر کنند که کل نيازهايشان با استفاده از همين سيستم عامل برطرف شده و نيازي به تجربه سيستم هاي کاربري ديگر وجود ندارد. اما ماجرا به همين جا ختم نمي شود، اپن سورس بودن لينوکس و اين که برخي از متخصصان اعتقاد دارند مي توان امنيت آن را بالاتر برد يا بر اساس نيازهايي که هر کسي دارد آن را شخصي سازي کند، جزو مزايايي به شمار مي آيد که به سادگي نمي توان از کنار آن گذشت.
در حال حاضر توزيع هاي فراواني از لينوکس وجود دارد که از هسته و نرم افزارهاي آزاد همراه هسته تشکيل مي شوند. همه اين توزيع ها از همان هسته واحد با نام لينوکس استفاده مي‌کنند و اگر بخواهيم کمي دقيق تر در اين رابطه توضيح دهيم بايد گفت که لينوکس در واقع يک سري کد است که ارتباط ميان سخت افزارها و نرم افزارها را برقرار مي کند و يک توزيع لينوکس که در زبان عاميانه به آن همان لينوکس گفته مي شود شامل هسته و تعداد زيادي نرم افزار متن باز است.
از ميان توزيع هاي نام آشناتر مي توان به گزينه هايي نظير رد هت، دبيان، اسلکوير و جنتو اشاره کرد. بيشتر نرم افزارهاي استفاده شده در اين توزيع ها تحت مجوزهاي گنو انتشار پيدا کرده اند و بايد گفت که باز بودن متن در مورد اين نرم افزارها به اين معناست که هر شخصي آزاد است تا از آن ها استفاده کرده، آن ها را تغيير داده يا حتي بعد از تغيير دوباره آن ها را توزيع کند. لينوکس در سال 1991 در دانشگاه هلسينکي فنلاند توسط يک دانشجوي جوان با نام لينوس توروالدز نوشته شد. آقاي توروالدز از طريق يک ايميل خبر نوشتن سيستم عامل متن باز خود را اعلام کرد و در عرض مدت زمان بسيار کوتاهي، بيش از صدها نفر از سراسر جهان خواهان کار با اين سيستم عامل شده و تصميم به توسعه آن گرفتند. ما در موضوع ويژه اين هفته تصميم داريم که نگاهي به اين سيستم عامل داشته و شرايط گذر از ويندوز به لينوکس را بررسي کنيم. همان طور که حتما مي دانيد چند ماهي است که بحث گذر از ويندوز به لينوکس در اداره هاي دولتي کشور مطرح شده است. با توجه به اين موضوع بد نيست که بررسي جايگاه و شرايط لينوکس در کشور و چگونگي مهاجرت به اين پلتفورم را بررسي کنيم.

چند ماه تا لينوکس

در ابتدايي که بحث مهاجرت دستگاه هاي اجرايي کشور به نرم افزارهاي آزاد مطرح شد، صحبت از يک مهلت 6 ماهه براي اين گذر بود اما به نظر مي رسد که براي اين مهاجرت مدت زمان بيشتري مورد نياز باشد تا تمامي بخش ها و دستگاه هاي دولتي بتوانند به درستي اين روند مهاجرت را طي کنند. شايد اين سئوال در ذهن شما به وجود آمده باشد که ضرورت اين کار چيست و چرا بايد به صورت يک مصوبه اين طرح به اجرا درآيد و پيگيري زيادي در رابطه با آن وجود داشته باشد. در جواب به اين سئوال بايد گفت که بحث ضرورت فاصله نهادهاي اجرايي کشور از ويندوز و ديگر محصولات شرکت مايکروسافت و حرکت به سمت لينوکس و نرم افزارهاي آزاد، سال هاست که در ايران مطرح شده و هر چند وقت يک بار اين بحث با رخدادهايي نظير شيوع ويروسي نظير استاکس نت دوباره شدت گرفته و بازار آن گرم مي شود. پايه اين کار با فارسي سازي سيستم عامل لينوکس انجام شد و بعد از آن دولت هاي بعدي هم تا حد بسيار کمي به اين روند ادامه دادند. حتما مي دانيد که بيشترين تهديدهاي امنيتي مربوط به سيستم عامل ويندوز است و اگر قرار است که هکرها يا ديگر افرادي که نفوذگر امنيتي هستند، زماني را خرج کرده و ويروسي را نوشته يا حمله اي را انجام دهند، ترجيح مي دهند که زمان خود را روي حمله به پلتفورم يا برنامه هايي صرف کنند که مخاطب بيشتري دارند. به همين خاطر بيشتر حمله ها به ويندوز و برنامه هاي قابل نصب روي آن انجام مي گيرد. با اين اوصاف رفتن به سمت لينوکس مي تواند قابل فکر باشد. چند ماه پيش خبري منتشر شد که بر اساس آن طرحي مبتني بر مهاجرت تمامي دستگاه هاي دولتي به لينوکس به تصويب رسيده بود. براساس اين مصوبه به شرکت ها و دستگاه هاي دولتي 6 ماه فرصت داده شد تا برنامه خود در اين زمينه را تدوين و به اداره کل ارتباطات و فناوري اطلاعات کشور تحويل دهند. قبل از اين هم مرکز فناوري اطلاعات و ارتباطات پيشرفته دانشگاه صنعتي شريف با اجراي طرح بومي سازي سيستم عامل پايه و نرم افزارهاي متن باز در ايران، سيستم عامل لينوکس فارسي را طراحي کرده و نسخه هاي مختلف لينوکس فارسي را در برخي از مراکز خود جايگزين سيستم عامل ويندوز کرده بود. از نظر کارشناساني که اين طرح را بيان کرده اند استفاده از لينوکس فارسي در تمامي دستگاه ها و نهادهاي کشور باعث ايجاد امنيت، کاربري آسان، آزادي عمل و کاهش هزينه ها خواهد شد و در اين چند مورد سيستم عامل لينوکس از ويندوز برتر خواهد بود.

چرا مهاجرت؟
اگر قرار باشد چنين تحول بزرگي انجام شده و اين مهاجرت در تمامي ارگان ها و دستگاه هاي دولتي انجام گيرد، بايد دلايل بسيار محکم و قانع کننده اي در رابطه با آن وجود داشته باشد. همان طور که مي دانيد وقتي قرار باشد يک تغيير بزرگ در يک سازمان به وجود آيد، بيش از هر چيز اين کارکنان و منابع انساني آن سازمان هستند که به مخالفت با هرگونه تغييري مي پردازند. کارمندان معمولا حاضر نيستند که از شرايطي که به آن عادت کرده اند دل بکنند و ترجيح مي دهند از سيستم هايي استفاده کنند که با آن ها راحت کار کرده اند. اما ظاهرا استفاده از نرم افزار آزاد در دولت شامل مزايايي مي شود که نمي توان از کنار آن به سادگي گذشت و به همين دليل ضرورت مهاجرت دستگاه ها از ويندوز به لينوکس احساس مي شود. تفاوتي بنيادي ميان لينوکس به عنوان نرم افزار آزاد و ويندوز که يک نرم افزار بسته و انحصاري است وجود دارد. ويندوز محصول تجاري و اختصاصي شرکت آمريکايي مايکروسافت است و در مقايسه آن با لينوکس بايد گفت که لينوکس و ديگر نرم افزارهاي آزاد، دانش محض هستند و به هيچ شخص خاصي مربوط نمي شوند و هيچ نهادي امکان کنترل متمرکز روي آن را ندارد. در واقع لينوکس يک سامانه باز است و در هر لحظه مي توانيد به داخل آن نگاه کرده و از نحوه کارکرد آن به راحتي مطلع شويد. اما در يک سيستم بسته مانند ويندوز هرگز اين امکان وجود ندارد که از امنيت نرم افزار اطمينان داشته باشيم. به طور مثال ممکن است که سيستم عامل به بهانه به روز رساني، اطلاعات محرمانه ما را به يک شخص سوم ارسال کند. مثل کاري که چند هفته پيش در مورد آن صحبت کرديم و اين که شرکت هايي مانند مايکروسافت، ياهو يا گوگل اطلاعات کاربرانشان را در اختيار آژانس امنيت ملي آمريکا قرار مي دهند. با اين اوصاف براي دستگاه هاي مهمي مانند دستگاه هاي دولتي کشور مهاجرت از يک سامانه نرم افزاري بسته به نرم افزارهاي آزاد نه تنها لازم بلکه ضروري به نظر مي رسد و اگر اين اقدام در حد يک حرف باقي نماند و نظارت تخصصي بر اين پروژه وجود داشته باشد مي توان اميدوار بود که اتفاقات خوبي در پيش باشد. البته اين کار مشکلاتي را هم در پيش رو خواهد داشت به عنوان مثال در زمان چنين مهاجرت گسترده اي لازم است که انگيزه هاي اصلي از اين کار به درستي شناخته شوند. اگر هدف ما تنها مسائل امنيتي است، بايد گفت که امکان به موفقيت رسيدن اين طرح کم مي شود زيرا نصب لينوکس روي رايانه هاي يک مجموعه به شکل معجزه آسايي باعث نمي شود که يکباره امنيت ما تضمين شود. بلکه براي داشتن امنيت بيشتر بايد يک ديد سيستمي به اين طرح داشته باشيم و اقدامات بسيار اساسي را انجام دهيم که مهاجرت از ويندوز به لينوکس مي تواند يکي از زير بخش هاي اين ديد سيستمي به حساب آيد. در نگاه ديگري هم بايد گفت که اجراي اين طرح قبل از هر چيز مستلزم اين است که به افراد خبره و متخصصي که دانش مناسبي در اين رابطه دارند، فضا داده شود. مسلما ما در کشور به اندازه کافي متخصص لينوکس نداريم. دانشگاه ها مهم ترين بستر براي رشد و تربيت افرادي هستند که مي توانند دانش و تخصص مورد نياز در مورد اين پلتفورم را به دست آورند اما متاسفانه دانشگاه هاي ما خودشان به شکل عجيبي گرفتار محصولات بسته اي نظير محصولات شرکت مايکروسافت شده اند. براي همين شايد لازم باشد که قبل از هر چيز به سراغ بسترهاي فرهنگي و تربيتي نظير دانشگاه ها رفته و ايجاد تغييرات را از اين بسترها شروع کنيم. به هر حال دولت بايد تدريس نرم افزارهاي بسته و مبتني بر فناوري هاي غير آزاد را در دانشگاه هايي که از بودجه دولتي استفاده مي کنند، محدود و پس از مدتي ممنوع کند و در طي يک برنامه ريزي بلند مدت زمينه جايگزيني اين نرم افزارها با نرم افزارهاي آزاد را فراهم آورد. دليلي ندارد که بودجه و سرمايه هاي دولتي صرف پرورش نيروهايي شود که توسعه دهنده سيستم هايي هستند که امکان شخصي سازي آن ها وجود ندارد.


بهره وري اقتصادي

ارزيابي تاثيرات اقتصادي انجام يک پروژه گسترده نظير مهاجرت از ويندوز به لينوکس جزو مواردي است که بايد به آن توجه داشت. اين مورد در کشور ما روي دو جنبه کليدي تمرکز پيدا خواهد کرد. جنبه اول به توصيف روش ها و کمک ها براي تعيين خاص نمايندگي برمي گردد. به عبارتي ارزيابي تاثير اقتصادي از ديدگاه هزينه هاي مهاجراني که در پروژه قرار مي گيرند و جنبه دوم هم شامل تاثيرات اقتصادي از افرادي است که به محصولات متن باز علاقه دارند. در اين دو جنبه بايد تمامي زواياي عمومي و اختصاصي را به درستي مورد تحليل قرار داد. ممکن است که يک مدير تصميم گيرنده مهاجرت در ابتدا اين فکر را داشته باشد که اجراي اين پروژه از نظر اقتصادي برايش بسيار به صرفه خواهد بود زيرا ديگر نيازي به خريد نرم افزارهاي تجاري بسته ندارد و مي تواند به صورت کاملا رايگان از نرم افزارهاي اوپن سورس استفاده کرده و آن ها را شخصي سازي کند. اما بعد از اين طرز فکر که درست هم به نظر مي رسد بايد به اين عامل هم توجه داشته باشيم که آيا نيروي متخصصي را براي انجام اين شخصي سازي ها در اختيار داريم؟ اگر اين نيرو را در اختيار نداريم بايد هزينه زيادي را از جنبه مالي و زماني صرف کنيم تا يک تيم متشکل از نيروي متخصص را پرورش دهيم و گذشته از اين موارد وجود يک تيم متخصص و به کار گيري آن هم شامل هزينه هاي دراز مدت و ناتمامي مي‌شود که در طولاني مدت مي تواند بيشتر از هزينه اي شود که در ابتدا براي خريد يک بسته نرم افزاري تجاري اختصاصي پرداخته مي شود. تمامي اين موارد را گفتيم تا به شما بگوييم که سطح گسترده و دولتي که بماند، اگر شما هم به عنوان يک سازمان کوچکتر يا حتي يک کاربر معمولي قصد مهاجرت و ايجاد تغيير در نرم افزارها و يا سيستم عاملي که از آن استفاده مي کنيد را داريد بايد بدانيد که کار آساني نخواهد بود و مستلزم بررسي موارد بسيار زيادي خواهيد بود تا در اين گذار شکست نخوريد.


چه نکاتي مهم است؟
در زماني که يک تصميمي در اين وسعت گرفته مي شود که تمامي نهادهاي کشور را تحت تاثير خود قرار مي‌دهد، مسلما بايد در مورد آن به درستي تحقيق شده و بي گدار به آب زده نشود زيرا اگر در چنين پروژه اي شکست بخوريم و به صورتي ناآگاهانه براي اجراي فازهاي مختلف آن اقدام کنيم، عواقبي خواهد داشت که ممکن است به شدت جبران ناپذير باشد. بهترين کار در اين رابطه اين است که به سراغ مواردي برويم که اين سبک از پروژه ها را به خوبي و با موفقيت به اجرا درآورده اند و با استفاده از تجربه هاي آن موارد يک ساز و کار مناسب را براي خود انتخاب کنيم. در اين راستا تجربه شرکت netproject، تحت عنوان رهنمودهاي مهاجرت متن باز و توصيه هاي آژانس مشاورتي راهبري فناوري اطلاعات دولت فدرال آلمان مي تواند از مواردي باشد که توانايي ايجاد يک ديد مناسب را در ما دارند. مسلما در زماني که قرار است يک مهاجرت سيستمي انجام شود بايد اين ماجرا از ديدگاه هاي مختلفي بررسي شود و مورد تحليل قرار بگيرد. به عنوان مثال شما بايد براي مديران يک ديدگاه ايجاد کنيد، براي کارمنداني که قرار است به سيستم جديد مهاجرت کنند ديدگاه ديگري ايجاد کنيد که با ديدگاه مديران تفاوت دارد و مسلما در حالت کلي ديدگاهي که متخصصان اجرا کننده اين طرح دارند، با ديدگاه اين دو دسته ديگر تفاوت هاي بسياري خواهد داشت. به عبارتي شما بايد ترکيبات و ديدگاه هاي متفاوت و زيادي را بررسي کرده و تمامي شرايط را به درستي در نظر بگيريد. وجود ترکيبات فراوان از شرايط اوليه و نهايي همراه با روش هاي متعدد مهاجرت به اين معناست که هيچ دستور العملي نمي تواند در برگيرنده تمامي احتمالات موجود باشد. در نتيجه دستورالعمل ها بايد نشان دهنده روش‌هاي ممکن باشند، نه روش قطعي که بايد انجام شود. از اين روش ها بايد به عنوان نقاط آغاز کننده در فرآيند مهاجرت استفاده شود و نبايد انتظار داشت که در تمامي شرايط، ارائه دهنده يک راه حل جامع باشند.


ايجاد انگيزه اصلي بسيار مهم
مسلما اولين کاري که در راستاي اجراي اين دسته از پروژه ها بايد انجام داد اين است که در افرادي که زيرمجموعه اجراي اين گونه از طرح ها قرار مي گيرند، انگيزه لازم براي انجام و استفاده از نتايج اين کار ايجاد شود. ممکن است که شما به صورت منطقي و با بررسي مشکلات فعلي به صورتي کاملا واضح به اين نتيجه دست پيدا کنيد که بايد تغييرات گسترده اي را انجام داده و به عنوان نمونه به اين نتيجه برسيد که بايد کلا پلتفورمي که از آن استفاده مي کنيد را تغيير داده يا با مورد مناسب تري تعويض کنيد. در اين راستا براي مهاجرتي که قصد انجام آن را داريد، بزرگترين مانع پيش روي شما مقاومتي است که کارمندان شما از خود نشان مي دهند پس قبل از برداشتن هر قدمي بايد انگيزه لازم را در آن ها ايجاد کرده و ديد آن ها را تغيير دهيد و به عبارتي به شکل مناسبي فرهنگ لازم براي استفاده از بستر نوين مورد نظرتان را در ميان اين افراد تقويت کرده و به وجود آوريد. اين ماجرا در خصوص سيستم هاي وابسته به لينوکس و مخصوصا نرم افزارهاي متن باز بسيار بيشتر به چشم مي آيد زيرا از اين سيستم ها درکشور ما بسيار کم استفاده مي شود. با تمام مواردي که تا به اين جاي کار ذکر کرديم لازم و ضروري به نظر مي رسد که قبل از اين که تصميم نهايي در اين مورد گرفته شود برخي از سئوالات به خوبي پاسخ داده شوند. به عنوان نمونه لازم است که قبل از آغاز مهاجرت، دلايل انجام اين کار به خوبي درک شود، اين اطمينان به وجود آيد که کارکنان و کاربران آي تي از به وجود آمدن تغييرات، پشتيباني مي کنند. بهتر است که در سازمان هاي مختلف کار مهاجرت با سيستم هاي کم اهميت آغاز شود و اين اطمينان به وجود آيد که هر مرحله از مهاجرت به درستي قابل کنترل مي باشد. در حقيقت مهاجرت سيستم هاي آي تي اين امکان را به وجود مي آورد که تقاضاهاي جديدي به وجود آيند. به همين دليل سئوالاتي هم در اين زمينه وجود دارد که بايد به آن ها توجه شود به عنوان نمونه: چگونه مي توان در مورد يکپارچگي و هماهنگي سيستم هاي مختلف در بستر جديد اطمينان حاصل کرد؟ چگونه مي توان به روشي مطمئن دست پيدا کرد و با استفاده از آن کاربران از راه دور را شناسايي کرد؟ و از همه مهم تر اين که به چه ترتيبي مي توان اطمينان داشت که امنيت از ابتداي کار وجود دارد و روند انجام کار در سيستم جديد به مخاطره نمي افتد. در زماني که نرم افزارهاي اتوماسيون اختصاصي به مرحله مهاجرت مي رسند بايد تمامي قالب هاي آن ها چک شود و از صحت خروجي هاي آن ها دوباره مطمئن شويم. تمامي اين کارها و اطمينان از صحت انجام تمامي اين مراحل کار يک روز و دو روز نيست و بايد يک پايه مطمئن و ايمن براي آن به وجود آورد. مشکل اساسي که تا به حال در مورد پروژه هاي آي تي کشور ما وجود داشته است اين بوده که در ابتداي کار بسيار خوب و سريع عمل کرده ايم. مثلا يک پروژه را مطرح کرده و ساختار آن را معرفي کرده ايم در ادامه براي انجام آن برنامه ريزي کرده ايم اما به دليل اين که نظم و هيچ حساب و کتابي در کارمان وجود نداشته با شکست مفتضحانه اي در پايان کار مواجه شده ايم. در اجراي هر پروژه اطمينان از ساختار و پايه و اساس آن مهم ترين اصل است. اگر ما زمان زيادي را صرف پايه ريزي و ايجاد يک بستر مطمئن صرف کنيم و در ادامه کار را با سرعت پيش ببريم بسيار بهتر از اين است که به ساختار و پايه ها توجهي نداشته و پايه کار را با سرعت پيش ببريم اما در ادامه با مشکل مواجه شده و نتوانيم روي ساختار نامطمئني که داريم به اجراي بقيه مراحل طرح مورد نظر خود ادامه دهيم.

منبع : بایت